Ehliyet sözlükte; lâyık ve yeterli olmak demektir. Bir fıkıh terimi olarak ehliyet; kişinin lehine ve aleyhine olan haklara sahip olabilmesi ve yükümlülükleri de üstlenebilmesi durumunu ifade eder. Bunu kısaca; "insanın, kendisine hüküm taallûk edecek durumda bulunması" diye tarif edebiliriz.
Ehliyet kişilerin akıl ve beden gelişmesine bağlı olarak gelişen ve anne karnındaki cenin devresinden başlayıp erginlik ve rüşd çağına ulaşmakla en üst düzeye ulaşan bir süreci kapsar. Vücup ve eda ehliyeti diye ikiye ayrılır.
Vücup ehliyeti, kişinin lehine ve aleyhine olan haklara elverişli bulunmasıdır. Vücup ehliyetinin dayanağı insanlık sıfatıdır. Bunun yaş, akıl ve rüşd ile ilgisi yoktur. Eksik ve tam olmak üzere ikiye ayrılır.
Eksik vücup ehliyeti ana karnındaki cenine ait bir hak olup, cenin yalnız lehine olan haklardan yararlanır. Bunlar da nesep, miras ve lehine yapılan bağış gibi haklardır. Cenin sağ doğarsa bunları elde eder. Aşağıda bu haklardan söz edeceğiz.
Doğumla yaklaşık yedi yaş arasındaki gayri mümeyyizlik devresinde ise çocuk tam vücup ehliyetine sahiptir. Bunlar lehine olan haklara sahip olurken, bazı borçlardan da sorumlu tutulurlar. Başkasının malına veya canına zarar vermede tazminat ile, yoksul olan hısımına nafaka gibi yükümlülükler bunlar arasında sayılabilir.
Yedi yaşından sonra iyi ile kötüyü ayırdetmeye başlayan çocuklarda eda ehliyeti başlar. Bu da eksik ve tam olmak üzere ikiye ayrılır. Eda ehliyeti kişinin yapacağı tasarrufların İslâm nazarında geçerli olup olmayacağını belirler.
Eksik eda ehliyeti yedi yaşla erginlik çağı arasındaki çocuklarda söz konusu olur. Bunlar, lehine olan tasarrufları bizzat yapabilirken, aleyhine olanlar velilerin icazeti ile de yürürlük kazanmaz. İki yönlü yani hem zararına hem de yararına olanlar ise velilerinin icazeti ile geçerli olur. Bunamış kişiler de bu hükümdedir.
Tam eda ehliyeti ise kişinin bütün borçlanma çeşitlerine ehil olmasıdır. Bu, mümeyyiz küçükte eksik olarak başlar, erginlik ve rüşd ile tamamlanır. Artık kişi bununla bütün ibadetlerden sorumlu olurken, zekât, diyet, zararın tazmini ve had cezaları gibi hak ve sorumluluklara muhatap olur.
Biz aşağıda insanın çeşitli hayat dönemlerini dikkate alarak ehliyet durumunu, cenin, gayri mümeyyiz ve mümeyyiz küçüklük, erginlik ve rüşd devreleri olmak üzere beş dönemde inceleyeceğiz.