Helâl yasak olmayan, serbest sahayı ifade eder; bunun tabanında «yapana sevap, yapmayana günah olmayan» mubah vardır, sonra sırasıyla müstehab, vâcib, farz gelir. Helâl, mübahın sınırında son bulur. Bundan sonra mekruh ve haram vardır. Bunların ikisinin de yapılmaması Şâri tarafından istenmiştir. Ancak mekruhta kesinlik yoktur, haramda ise kesinlik vardır; haram ve mekruh işleyen dünyada kınanır, bazı cezalara müstehak olur, âhirette ise azaba uğrar.
Mekruhu haramdan ayıran ölçü hanefilere göre delilin haramda kat'î (kesin), mekruhta zanni olmasıdır (İmam Muhammed'e göre her mekruh haramdır; ancak delili kat'i olmadığı için bu imam «mekruh» tabirini kullanmıştır. Ebu Hanife ve Ebû Yûsüf'e göre ise mekruh haram değil, harama yakındır. (Bak. Fethü'l-Kadir, Mısır, 1318, C. VIII, s.80.) Diğer müctehidlere göre yasaklama iradesinin mekruhta sert ve kesin olmaması, haramda ise sert ve kesin olmasıdır.
Haram kılınan şey veya fiil, kendisinde bulunan, hiç ayrılmayan bir zarar, kötülük ve pislik sebebiyle haram kılınmış ise buna «li-aynihî haram» denir. Kendi tabiat ve vasfından değil de kazanma şekli ve yolu gibi dıştan bir sebeple haram ise «li-gayrihi haram» denir. Domuz ve şarap birincisine, çalınmış ekmek, gasbedilmiş para ikincisine örnektir.
1 — Li-aynihî haram :
Yeryüzünde bulunan şeyleri madenler (cansızlar), bitkiler ve hayvanlar şeklinde üçe ayırırsak bunların helâl ve haram olanlarını şöylece çerçeveleyebiliriz:
a) Mâdenler ve cansızlar:
Bunlardan, yiyen ve içenin sıhhatine ve aklına zarar verenleri istisna edilirse geri kalanlar arasında haram olanı yoktur. Zararlı olanlar, bu vasıfları yüzünden haramdır. Zararlı olmayanı yemek ve içmek âdet halini almışsa haram olmaz. Meselâ bir kimse toprak yemeye alışsa ve bu da onun sıhhatine zarar vermese haram olmaz.
b) Bitkiler:
Bitkiler içinde aklı hayatı ve sıhhati giderenleri yemek ve içmek haramdır. Aklı giderene; yâni geçici olarak normal düşünme ve davranmayı engelleyene örnek alkollü içkiler ile uyuşturucu maddelerdir. Hayata son verene örnek zehirlerdir; sıhhate zarar verene örnek az içki, az zehir ve uygunsuz, usulsüz alınan nebati ilâçlardır.
c) Canlılar:
Canlıların karada ve denizde yaşayanları vardır ve sayılamıyacak kadar çok çeşitleri mevcuttur. Bunlar içinde de iğrenç, sıhhate zararlı ve pis olanlar haram kılınmıştır. İğrenme ve tiksinmede ölçü tek tük şahıslar, dar bölge toplulukları değil, millet ve ümmet gibi geniş bir bölgede yaşayan toplumdur; toplumun iğrenç bulduğu canlıyı bazı kimselerin yemesi durumu değiştirmez.
2 — Li-gayrihî haram :
Elde edilme, kazanılma şekline ve yoluna göre haram olan şeylerin çerçevesini şu taksim içinde bulabiliriz: Bir şeyi elde etmek, sahip ve mâlik olmak ya sahibinin irade ve isteği ile olur, yahut da irade aranmaz; ikincisine örnek mirastır. Birincisinin ya mâdenler gibi belli bir sahibi ve mâliki yoktur yahut da vardır. Mal, sahibinden ya rızâsı ile alınır, yahut da cebren alınır. Cebren alınan ya istihkak (hak etme) yoluyla alınır, yahut da sahibinin mal dokunulmazlığı kalktığı için malına el konur. Karşılıklı rızâ ile alınan da ya bir bedel karşılığı alınır, yahut da bedelsizdir. Bu taksimden altı şık doğmaktadır:
a) Mâden çıkarmak, ölü arazîyi imâr ederek verimli hale getirmek, avlanmak, odun yapmak (dağdan odun kesmek), ot toplamak ve ırmaktan su almak örneklerinde mal sahipsizdir, yâni malın belli bir sahibi yoktur. Bunlar, selâhiyetli makam tarafından belli bir kişiye tahsis edilmiş veya bir başkası tarafından, önceden el konmuş olmadıkça helâldir. Bu mevzu, Fıkıh kitaplarının «ihyâu'l-mevât» bahsinde açıklanmaktadır.
b) Mal dokunulmazlığı kalkmış mâlik ve sahipten maksat, müslümanlarla arasında anlaşma ve emân (ülkeye giriş izni ve güvenlik verme durumu) bulunmayan kâfirdir (harbî). Fey ve ganimetin de dahil bulunduğu bu çeşit malların beşte biri devlet hissesi olarak ayrılıp geri kalanları da hak sahipleri arasında adaletle taksim edilirse helâldir. Bu konu, Fıkıh kitaplarının es-Siyer, el-Meğâzi... bölümlerinde açıklanmıştır.
c) Cebren alınan mal zekât, nafaka ve vakıf geliri gibi sahalarda bahis mevzûu olup, borçlu olanlar, hak sahiplerine ödemek istemezlerse devlet bu hakları cebren alır ve müstahık olanlara verir. Bu mevzuların açıklandığı yer, Fıkıh kitaplarının Zekât, Nafakat, Vakıf bahisleridir.
d) Karşılıklı rızâ ve bedel ile alınıp verilen şeylerin helâl olması alan, veren, mal, bedel ve akdin şekli ile ilgili şartlara riâyet etmeye bağlıdır. Fıkıh kitaplarının Beyi', Selem, İcâre, Havale, Zaman, Kırâz Şirket, Müsâqât, Şüf'a, Sulh, Kitabet, Sadak.. bölümleri bu mevzuları açıklamaktadır.
e) Karşılıklı rızâ ile ve bedelsiz olarak alınan mallar hibe, vasiyet ve sadaka ile alâkalıdır. Bu tasarrufların şartlarına riâyet edilir, vârislere veya başkalarına zarar verilmez ise bu yollarla alınan mallar da helâl olur. Fıkıh'ta bu mevzuların açıklandığı bölümler Hibe, Vasâyâ, Sadakat gibi isimler taşımaktadır.
f) Sahibinin irade ve ihtiyarı aranmadan elde etme yolu mirastır. Miras kalan mal helâl yoldan kazanılmış, borçlar ödenmiş, gerekli vasiyetler yerine getirilmiş ise bu da helâl sahaya girer. Fıkıh kitaplarının Ferâiz ve Vasâyâ bölümleri bu konulan açıklamaktadır.
Bu altı kazanç yolundan elde edilen malın helâl olması için dinin ileri sürdüğü şartlara riâyet edilmez ise kazanılan ve elde edilen şey genellikle «li-ğayrihi» haram çerçevesine girer. (Bu maddelerde geçen hukuk terimleri ve şer'i muameleler hakkında geniş bilgi için Fıkıh ve İslâm Hukuku kitaplarına bakınız.)