1. Borç:
İslâm her sahada olduğu gibi harcamalarda da itidali tavsiye etmiş, israfı menetmiştir. (el-A'râf: 7/31) Ayağını yorganına göre uzatan insan genellikle borç almaya muhtaç olmaz; böyle bir ihtiyaç ancak fevkalâde hallerde olur. Bu sebepledir ki Peygamberimiz (s.a.v.) borçtan Allah'a sığınırdı: «Allah'ım borç yükünün ve insanların baskısının altında ezilmekten sana sığınırım.» (Ebû Dâvûd, K. el-Vitr, 32)
«Allah'ım günahtan ve borçtan sana sığınırım» deyince kendisine: «Sık sık borçtan Allah'a sığınıyorsun!?» dediler; şöyle buyurdu: «İnsan borçlandığında, söyleyince yalan söyler, söz verince yerine getirmez.» (Buhari, K. el-Ezân, 149; Müslim, K. el-Mesacid, 129.)
2. Faiz:
Bu talimata göre müslüman ancak daralıp bunalınca ve son çare olarak borca başvurur; bu durumda ondan faiz istemek ahlâki ve içtimâi bakımlardan tutarsız ve adaletsiz olur.
Ticari kredilere gelince burada alanın başı darda değildir; ancak faizli kredi verenin daima kazançlı, alanın ise mesâisine rağmen zarar ihtimali içinde bulunması adalete aykırıdır, iyi olan kârda ve zararda ortaklıktır.
İslâm bütün çeşitleri ve miktarlarıyle faizi yasaklamış, haram kılmıştır. (Aslında Tevrat (Huruç, 24/22) ve İncil (Luka, 6/24-25) de faizi yasaklamıştır. Fakat ehl-i kitap, kitaplarını tahrif ve tevil ederek faizi meşrulaştırmışlardır.)
Kur'an-ı Kerim'in son inen âyetlerinden birisi şöyledir:
«Ey imân edenler! Allah'tan sakının, inanmışsanız, faizden arta kalmış hesaptan vazgeçin. Böyle yapmazsanız bunun Allah'a ve Peygamberi'ne açılmış bir savaş olduğunu bilin. Eğer tevbe ederseniz sermayeniz sizindir. Böylece haksızlık etmemiş ve haksızlığa uğramamış olursunuz. Borçlu darda ise eli genişleyinceye kadar beklemelidir.» (el-Bakara: 2/278-280)
Faiz yasağının sebep ve hikmeti üzerine eski ve yeni müellifler çok değerli bilgiler vermişlerdir; birkaçını burada hatırlayabiliriz: (Geniş bilgi için bak. Mevdûdî, er-Riba; H. Karaman, Faizsiz Banka Kalkınma ve Sigorta; Kuraşi Faiz Nazariyesi ve İslâm (çeviren: S. Tuğ))
1 — Faizli kredi kullananlar faizi de maliyete ekledikleri için bu fazlalık sonunda tüketiciden (sermayesi olmayan, emekçi, zanaatkar vb. dar gelirli ve fukaranın cebinden) çıkmaktadır. Böylece zengin daha zengin, fakir ise daha fakir hale gelmektedir.
2 — Faizli kapitalist sistemlerde zengin-fakir arasındaki refah farkı gittikçe büyüyeceği için bunun sonucu sosyal bunalımlara, anarşi ve ayaklanmalara varmaktadır.
3 — Faizsiz kredi insanları birbirine yaklaştırırken, faiz uzaklaştırmakta, düşmanlık doğurmaktadır.
4 — Faizcilik, toplum içinde, faiz yeyip yatan, işsiz güçsüz ömür tüketen, topluma hizmetten uzak yaşayan bir sınıfın doğmasına sebep olmaktadır.
5 — Faizli kredi ile çalışan kimse gece gündüz çalışıp didinirken riziko içindedir, faizci ise hem emeksiz hem de endişesizdir; bu durum kişilerin adalet duygusunu zedelemekte, ahlâka ve toplum dayanışmasına ters düşmektedir.
Faiz yasağının şümulü:
İçkinin günahı nasıl yalnızca içenin üzerinde kalmıyorsa faizin vebali de sadece onu yiyene ait değildir; faizi ödeyen, mukaveleyi yazan ve şahidlik edenler de günaha girmektedirler. Hadiste «Allah Teâla'nın faiz yiyeni, yedireni, şahidlerini ve yazanı lanetlediği» ifâde edilmiştir. (Buhârî, K. el-Büyû, 24, 113; Ebû-Dâvûd, K. el-Büyu, 4; Tirmizi, K. el-Büyû, 2.)
Faiz ödeyenin darda kalmış olması onu günahtan kurtarabilir; ancak bunun için bazı şartlar vardır:
a) Faizli borç almanın sebebi zaruret veya haklı bir ihtiyaç olacaktır; lüks harcamalar ruhsat kapısını açmaz.
b) Daha önce bütün kapılar çalınacak, faiz vermeden ihtiyacı giderme yolları aranacaktır. (Zengin müslümanların da yardımcı olmaları gerekir.)
c) Alınan borç zaruret ve ihtiyaç miktarını aşmayacaktır.
3. Borcu ödemek ve enflasyon farkı:
İslâm borcun zamanı gelince hoşnutlukla ödenmesini, alacaklının memnun edilmesini istemiştir. Enflâsyon dönemlerinde borç ile beraber enflâsyon farkının da ödenmesi gerekir.