1 — Balık ve çekirge:
Balık ve benzeri deniz hayvanları ile kara hayvanlarından çekirge boğazlanmaz. Bunların boğazlanmadan ölenlerini yemek helâldir. Peygamberimiz (s.a.v.)'den deniz suyu sorulunca: «Onun suyu temiz, meytesi helâldir.» buyurmuşlardır. (Ebû Dâvûd, K. et-Tahâreh, 41; Nesâi, K. et-Tahâreh, 46; Tirmizi. K. et-Tahârah, 52.)
«Deniz avı ve onu yemek size helâl kılındı» âyetinde geçen «taâm» kelimesini Hz. Ömer ve İbn Abbâs «boğazlanmadan ölen deniz hayvanı» diye tefsir etmişlerdir.
Boğazlanmasında güçlük bulunduğu için çekirge de boğazlanmadan yenir. İbn Ebi Evfâ'nın «Rasûlullah ile beraber çekirge yiyerek yedi gazve yaptık» sözü bu hükmün naklî delilidir. (Tirmlzi, K. el-Et'ıme, 22; Buharî, K. ez-Zebâih, 13; Nesâi, K. es-Sayd. 37.)
2 — Meytenin derisi, kemiği ve kılı:
Murdar ölen hayvanın etini yemek haram olmakla beraber deri, boynuz, kemik, kıl gibi kısımlarından faydalanmak mubahtır.
İbn Abbâs'ın rivayetine göre Hz. Meymûne Validemizin bir azatlısına bir koyun verilmiş, o da ölmüştü. Hâdisenin üzerine gelen Rasûlullah (s.a.v.) «Derisini alıp tabaklayarak ondan faydalansaydınız ya!» buyurunca: «O murdar ölmüştür.» dediler. Peygamberimiz (s.a.v.) de «yalnızca yenmesi haram kılındı.» buyurdular. (Müslim, el-Hayz, 10, 102; Ebû-Dâvûd, K. el-Libâs, 37; Tirmizi, Libâs. 7, Nesâi, feri', 17.)
«Hangi deri tabaklanırsa temiz olur» hadisi de (Müslim. K. el-Hayz, 25.) tabaklanan bütün derilerin temiz olduğunu ifâde etmektedir. Zahiriler bu hadise dayanarak domuz ve köpek derisini de tabakalamanın temiz kılacağını kabul etmişlerdir. Ebu Yûsuf'tan aynı görüş nakledilmiş, Şevkâni de bunu tercih etmiştir.
Cumhura göre domuz derisini tabaklamak da temiz kılmaz.
3 — Zaruret hâli:
Zaruret halinden maksad açlık ve susuzluğu giderecek, hastalığı tedavi edebilecek helâl bir nesnenin bulunmaması halidir.
a) Açlık ve susuzluk:
Daha önce mealini verdiğimiz âyet (el-Mâide, 3) açlığa doğrudan temas ettiği için fukahâ gıda zaruretini ittifakla kabul etmiştir. Bazıları darda kalma müddetini 24 saatle sınırlandırmışlardır; buna göre 24 saat helâl yiyecek ve içecek bulamıyan kimse haram yiyebilir. İmam Mâlik'e göre doyuncaya kadar yer ve yanına da bir miktar alır. Diğerlerine göre ancak hayatını devam ettirecek kadar yiyebilir.
b) Tedavi zarureti:
Kulanılması haram olan ilaçları, başkası bulunmadığı zaman kullanmak caiz midir konusunda iki görüş vardır:
«Allah şifanızı, size haram kıldığı şeylerde kılmadı» (Buhâri, K. el-Eşribe; 15.) hadisine dayananlara göre haram ile tedavi caiz değildir.
İlacın da gıda gibi hayatın zaruri ihtiyacı olduğunu ileri sürenlere göre darda kalan haram ile tedavi görür. Rasûl-i Ekrem (s.a.v.) erkeklere ipek giymeyi haram kıldığı halde, cilt hastalığı dolayısıyle bazı sahâbîlere izin vermişlerdir. (Buhari, K. el-Libâs, 29; K. el-Cihâd, 91.) Yukarıdaki hadis helâl ilâcın bulunması haline aittir. Helâl bulunmayınca, tedavi için kullanılan ilaç mubah olduğu için hadisin şümulüne girmez.
Bu nevi ilaçları kullanma ruhsatının şartları vardır:
aa) Kullanılmadığı takdirde sıhhati tehdit eden gerçek bir hastalık bulunacak.
ab) Yerine geçen helâl bir ilaç bulunmayacak.
aç) Dindarlığına ve ihtisasına güvenilir bir doktor tavsiye etmiş bulunacak.
Organ nakli, karı-koca arasında olmak şartıyle sun'i aşılama (tüp bebeği), otopsi vb. de tedavi zarureti sebebiyle caiz olmaktadır.
c — Başkasında varsa:
Helâl yiyecek ve içeceği olmayan müslüman bunu çevresinde, mensub bulunduğu toplum parçasında bulabiliyorsa darda kalmış sayılmaz. İslâm husûsi mülkiyeti tanımış ve korumuştur; ancak bu hak sınırsız değildir. Sınırlardan birisi de zaruret halinde kendini gösterir. Yanında kendi ihtiyacından fazla yiyecek ve içeceği olan müslüman bunu darda kalana vermek mecburiyetindedir. Vermezse karşı taraf zorla alabilir, doğacak mes'uliyet vermeyene aittir. (H. Karaman, İslâmın ışığında Günün Mes'elelerl, s. 239-253 İbn. Hazm, el-Muhallâ. C. VI, s. 159.)